Geografia • klasa 5 • rozdział 3

🌍 Geografia – klasa 5

Lądy i oceany na Ziemi oraz odkrywcy i podróżnicy. Ucz się, ćwicz i sprawdzaj wiedzę w jednym miejscu.

TRYB NAUKI

Fiszki

PYTANIE

Dotknij fiszki, aby ją odwrócić.

TRENING

Quiz

30 losowych pytań. Po każdej odpowiedzi zobaczysz, czy jest dobra.

Wynik: 0

SPRAWDŹ SIĘ

Sprawdzian

30 losowych pytań. Zaznacz odpowiedzi i na końcu kliknij „Sprawdź wynik”. Zobaczysz, które odpowiedzi są dobre.

POWTÓRKA • STRONY 85–100

Najważniejsze informacje

1. Przez lądy i oceany

Ziemia i globusZiemia ma kształt zbliżony do kuli – jest lekko spłaszczona na biegunach, bo obraca się wokół własnej osi. Jej modelem jest globus.
Oś ziemskaProsta, która przechodzi przez środek Ziemi i łączy biegun północny z biegunem południowym.
PołudnikiLinie biegnące z północy na południe, łączące bieguny. Wszystkie mają jednakową długość.
RównoleżnikiLinie przecinające południki pod kątem prostym. Biegną ze wschodu na zachód i mają różną długość – maleje ona w miarę oddalania się od równika.
RównikNajdłuższy równoleżnik. Przebiega w połowie odległości między biegunami. Jego płaszczyzna dzieli Ziemię na półkulę północną i południową.
Nazwane równoleżnikiOprócz równika: zwrotnik Raka, zwrotnik Koziorożca, koło podbiegunowe północne i koło podbiegunowe południowe.
SiatkiNa globusie południki i równoleżniki tworzą siatkę geograficzną, a na mapie – siatkę kartograficzną. Wyznaczają kierunki geograficzne.
PółkulePłaszczyzna utworzona przez południk zerowy (0°) i południk 180° dzieli Ziemię na półkulę zachodnią i wschodnią. Razem z równikiem dzielą kulę na cztery równe części.
KontynentyDuże obszary lądu otoczone morzami i oceanami. Jest ich siedem: Azja, Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Europa i Australia. Największa jest Azja, najmniejsza Australia. Europa i Azja tworzą razem Eurazję.
OceanyWody słone tworzą ocean światowy. Pięć oceanów: Spokojny (Pacyfik), Atlantycki (Atlantyk), Indyjski, Południowy i Arktyczny. Największy jest Spokojny, najmniejszy Arktyczny.
Ląd i wodaLądy zajmują tylko około 1/3 powierzchni Ziemi, resztę pokrywa woda. Więcej lądów jest na półkuli północnej.
Położenie kontynentówEuropa leży na półkuli północnej oraz na zachodniej i wschodniej. Afrykę przecinają równik i południk zerowy. Australia i Antarktyda leżą w całości na półkuli południowej.

2. Pierwsze podróże geograficzne

WikingowieMieszkali na Półwyspie Skandynawskim. W X wieku pokonali Ocean Atlantycki i dopłynęli do północno-wschodnich wybrzeży Ameryki Północnej. Byli pierwszymi Europejczykami w Ameryce.
Marco PoloWenecki kupiec. Jego wyprawa w głąb Azji trwała 24 lata (1271–1295). Drogą lądową dotarł do Pekinu. Pokonał m.in. góry Pamir i pustynię Gobi.
Epoka wielkich odkryćW połowie XV wieku Turcy zablokowali lądowe szlaki handlowe do Azji. Europejczycy zaczęli szukać dróg morskich. Pomogły w tym udoskonalony kompas i karawele.
Vasco da GamaPortugalczyk. Opłynął Afrykę, dotarł do Przylądka Igielnego, przepłynął Ocean Indyjski i w 1498 r. przybył do zachodniego wybrzeża Indii.
Krzysztof KolumbWłoski żeglarz w służbie Hiszpanii. Płynął na zachód przez Atlantyk i w 1492 r. dotarł do Bahamów, Kuby i Haiti. Myślał, że to Indie, więc nazwał je Indiami Zachodnimi. Nazwa Ameryka pochodzi od Ameriga Vespucciego.
Ferdynand MagellanPortugalski żeglarz. W 1519 r. wyruszył z pięcioma hiszpańskimi statkami. Przepłynął Cieśninę Magellana i nazwał ocean Pacyfikiem. Zginął na Filipinach. W 1522 r. uczestnicy wyprawy wrócili do Hiszpanii – pierwsi opłynęli Ziemię. To był ostateczny dowód kulistości Ziemi.
Australia i AntarktydaAustralię odkrył w 1605 r. Holender Willem Janszoon. Do Antarktydy ponad 200 lat później dotarli badacze rosyjscy.
James CookAnglik. Według podręcznika trzykrotnie opłynął Ziemię. Odkrył wiele wysp na Oceanie Spokojnym (np. Hawaje), stwierdził, że Nową Zelandię tworzą wyspy, zbadał wschodnie wybrzeże Australii. Zginął na Hawajach.
David Livingstone i Henry StanleyLivingstone badał rzeki Zambezi i Kongo, odkrył Wodospady Wiktorii i jako pierwszy przeszedł Afrykę w poprzek. Stanley odszukał źródła Nilu – najdłuższej rzeki Afryki.
XX wiek1909 – Robert Peary zdobył biegun północny. 1911 – Roald Amundsen zdobył biegun południowy. 1953 – Edmund Hillary i Tenzing Norgay weszli na Mount Everest (8848 m n.p.m.). 1960 – Jacques Piccard i Don Walsh opuścili się na dno Rowu Mariańskiego (10 916 m p.p.m.).
CiekawostkaMarek Kamiński w 1995 r. zdobył oba bieguny Ziemi w jednym roku.

Ćwicz z atlasem: wskazuj kontynenty, oceany, równik, południk zerowy, zwrotniki i koła podbiegunowe. Prześledź na mapach trasy Marca Polo, Kolumba, Vasco da Gamy, Magellana, Cooka i Livingstone'a. Tych zadań mapowych aplikacja nie zastępuje.